Tra cứu nhãn hiệu là kiểm xem tên, logo bạn định dùng có trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã nộp đơn, đã được bảo hộ cho cùng loại hàng hoá, dịch vụ hay không. Tra cứu sáng chế là tìm xem giải pháp kỹ thuật tương tự đã được công bố chưa và có bằng sáng chế còn hiệu lực nào có thể bị bạn xâm phạm không. Cả hai có thể tự làm sơ bộ miễn phí qua cơ sở dữ liệu sở hữu công nghiệp của cơ quan sở hữu trí tuệ quốc gia và các cơ sở dữ liệu quốc tế như của WIPO, EPO, Google Patents.
Tự tra không thay được tra cứu chuyên nghiệp và ý kiến của đại diện sở hữu công nghiệp, nhưng nó loại được phần lớn phương án chắc chắn hỏng trước khi bạn tốn tiền in bao bì hay nộp đơn. Một tên thương hiệu bị từ chối sau hơn một năm chờ thẩm định, hoặc một sản phẩm phải thu hồi vì vướng bằng sáng chế, đều đắt hơn nhiều so với vài giờ tra cứu.
Bài này đi qua nguồn tra cứu, cách dùng hệ thống phân loại, cách đánh giá "tương tự", các loại tra cứu sáng chế khác nhau và những giới hạn cần biết. Quy định cụ thể về thủ tục, thời hạn, lệ phí thay đổi theo thời gian; kiểm văn bản hiện hành và cổng thông tin chính thức của cơ quan sở hữu trí tuệ.
Nguồn tra cứu: trong nước và quốc tế
Ở Việt Nam, cơ quan sở hữu trí tuệ quốc gia vận hành cơ sở dữ liệu tra cứu sở hữu công nghiệp trực tuyến, cho phép tìm đơn và văn bằng nhãn hiệu, sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp theo tên, chủ đơn, số đơn, nhóm phân loại. Đây là nguồn chính cho câu hỏi "ở Việt Nam đã có ai nộp đơn tên này chưa". Hãy truy cập qua cổng chính thức của cơ quan, kiểm địa chỉ trước khi dùng vì đã có các trang giả mạo dịch vụ sở hữu trí tuệ.
Với nhãn hiệu, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) có cơ sở dữ liệu nhãn hiệu toàn cầu (Global Brand Database) gom dữ liệu từ nhiều cơ quan quốc gia và đăng ký quốc tế theo hệ thống Madrid. Nhãn hiệu nộp qua hệ thống Madrid có chỉ định Việt Nam sẽ được bảo hộ tại Việt Nam dù không nộp đơn trực tiếp ở đây, nên chỉ tra cơ sở dữ liệu trong nước có thể bỏ sót.
Với sáng chế, các nguồn miễn phí lớn gồm PATENTSCOPE của WIPO (có các đơn quốc tế theo Hiệp ước PCT và dữ liệu nhiều nước), Espacenet của Văn phòng Sáng chế châu Âu (độ phủ hơn trăm triệu tài liệu, mạnh về họ sáng chế) và Google Patents (giao diện thân thiện, tìm toàn văn, có dịch máy). Cơ quan sáng chế Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc đều có cơ sở dữ liệu riêng.
Một điểm dễ quên: sáng chế không chỉ nằm trong cơ sở dữ liệu sáng chế. Khi đánh giá tính mới, mọi thứ đã công bố công khai đều tính, gồm bài báo khoa học, luận án, catalog sản phẩm, video trình diễn. Vì vậy tra cứu sáng chế nghiêm túc luôn kết hợp với tra cứu tài liệu khoa học.
Hệ thống phân loại: chìa khoá để tìm không sót
Từ khoá dễ bỏ sót vì cùng một thứ được gọi bằng nhiều tên. Hệ thống phân loại quốc tế gom các đối tượng theo bản chất, độc lập với ngôn ngữ.
| Hệ thống | Dùng cho | Cấu trúc | Cách dùng khi tra |
|---|---|---|---|
| Phân loại Nice | Hàng hoá, dịch vụ mang nhãn hiệu | 45 nhóm: 1–34 là hàng hoá, 35–45 là dịch vụ | Xác định nhóm của sản phẩm bạn định bán, tra trong nhóm đó và các nhóm liên quan |
| Phân loại Viên | Yếu tố hình của nhãn hiệu (logo) | Hạng, nhóm, phân nhóm theo hình: động vật, cây, hình học… | Tra logo tương tự khi không có chữ để tìm |
| Phân loại IPC | Sáng chế, giải pháp hữu ích | 8 phần từ A tới H, chia xuống lớp, phân lớp, nhóm | Tìm mã của lĩnh vực kỹ thuật, rồi tra theo mã kết hợp từ khoá |
| Phân loại CPC | Sáng chế (EPO và Hoa Kỳ phát triển chung) | Mở rộng chi tiết hơn từ IPC | Hữu ích trên Espacenet, Google Patents khi cần độ mịn cao |
| Phân loại Locarno | Kiểu dáng công nghiệp | Lớp và phân lớp theo loại sản phẩm | Tra kiểu dáng của cùng loại sản phẩm |
Cách làm thực tế với sáng chế: tìm bằng từ khoá trước, mở vài tài liệu sát nhất, xem chúng được gán mã IPC hoặc CPC nào, rồi tra lại theo các mã đó. Vòng thứ hai thường lộ ra những tài liệu dùng thuật ngữ khác hẳn bạn nghĩ, đặc biệt là tài liệu dịch từ tiếng Nhật, tiếng Trung, tiếng Đức.
Tự tra nhãn hiệu từng bước
Quy trình dưới đây phù hợp khi bạn đang cân nhắc vài phương án tên cho một sản phẩm hoặc doanh nghiệp.
- Xác định nhóm hàng hoá, dịch vụ. Một quán cà phê thuộc nhóm dịch vụ ăn uống (nhóm 43), cà phê đóng gói thuộc nhóm 30. Nếu bạn định làm cả hai, tra cả hai nhóm.
- Tra trùng chính xác. Tìm tên nguyên văn trong cơ sở dữ liệu trong nước và quốc tế. Nếu có nhãn hiệu trùng cho cùng nhóm, còn hiệu lực hoặc đang chờ thẩm định, gần như chắc chắn phải đổi tên.
- Tra tương tự. Thử các biến thể: bỏ dấu, thêm bớt một chữ cái, đổi thứ tự âm tiết, từ đồng âm, bản dịch sang tiếng Anh. Dùng ký tự đại diện nếu cơ sở dữ liệu hỗ trợ.
- Đánh giá phần phân biệt. Từ mô tả chung như "cà phê", "sạch", "việt" thường yếu về khả năng phân biệt; phần còn lại mới là phần quyết định có gây nhầm lẫn hay không.
- Kiểm tình trạng của nhãn hiệu tìm thấy. Đang thẩm định, đã cấp, hết hạn không gia hạn, bị từ chối hay đã chấm dứt hiệu lực; mỗi tình trạng dẫn tới đánh giá rủi ro khác.
- Tra ngoài cơ sở dữ liệu. Tìm tên trên máy tìm kiếm, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, đăng ký doanh nghiệp. Nhãn hiệu nổi tiếng hoặc đang được sử dụng rộng rãi có thể được bảo vệ dù chưa đăng ký ở nhóm của bạn.
Kết quả tự tra nên được ghi thành bảng: phương án tên, nhãn hiệu tương tự tìm thấy, nhóm, tình trạng, nhận xét rủi ro. Bảng này rất có ích khi bạn làm việc với đại diện sở hữu công nghiệp, vì họ có thể tập trung vào các phương án còn lại thay vì làm lại từ đầu.
Thế nào là "tương tự gây nhầm lẫn"
Tương tự về cách viết và phát âm. Hai tên khác nhau một hai chữ cái nhưng đọc lên gần giống nhau dễ bị coi là tương tự, đặc biệt khi người tiêu dùng thường gọi tên sản phẩm bằng miệng.
Tương tự về ý nghĩa. Một nhãn hiệu tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh của nó, hoặc hai nhãn hiệu cùng gợi một hình ảnh, có thể bị coi là tương tự dù chữ viết khác hẳn.
Tương tự về hình. Logo có bố cục, hình tượng chính và màu sắc chủ đạo gần nhau. Phân loại Viên giúp tìm các logo này.
Hàng hoá, dịch vụ trùng hoặc liên quan. Đây là vế thứ hai bắt buộc. Cùng một tên có thể cùng tồn tại cho phần mềm kế toán và cho nước mắm nếu người tiêu dùng không có lý do để nghĩ chúng cùng nguồn gốc. Nhưng hàng hoá liên quan, như mỹ phẩm và dịch vụ spa, thường bị xét là có khả năng gây nhầm lẫn.
Đánh giá tổng thể. Thẩm định viên và toà án xét ấn tượng chung của nhãn hiệu với người tiêu dùng bình thường, không đếm từng chữ cái. Vì vậy hai người tra cùng một kết quả có thể đánh giá rủi ro khác nhau; đó là lý do cần ý kiến chuyên môn với quyết định lớn.
Bốn loại tra cứu sáng chế, bốn câu hỏi khác nhau
Người mới thường nói chung chung "tra sáng chế", nhưng mục đích khác nhau đòi hỏi phạm vi và cách làm khác nhau.
| Loại | Câu hỏi | Phạm vi tra | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tra tính mới, khả năng bảo hộ | Ý tưởng của mình có còn mới để nộp đơn không? | Mọi tài liệu công bố trên thế giới, mọi thời kỳ, cả hết hiệu lực | Tự công bố trước khi nộp đơn (đăng bài, trình diễn) có thể làm mất tính mới; kiểm quy định về thời gian ân hạn |
| Tra tự do hoạt động (FTO) | Sản phẩm của mình có xâm phạm bằng nào còn hiệu lực không? | Chỉ bằng còn hiệu lực tại các thị trường sẽ bán | Đọc phạm vi yêu cầu bảo hộ, không phải phần mô tả; nên có chuyên gia |
| Tra hiệu lực, vô hiệu | Bằng của đối thủ có thể bị huỷ không? | Tài liệu công bố trước ngày ưu tiên của bằng đó | Thường dùng trong tranh chấp |
| Tra tình trạng kỹ thuật, theo dõi công nghệ | Ai đang làm gì trong lĩnh vực này? | Theo mã phân loại, chủ đơn, khoảng thời gian | Nguồn tình báo công nghệ miễn phí; nhiều sáng chế hết hạn có thể tự do sử dụng |
Đơn sáng chế thường chỉ được công bố sau khoảng mười tám tháng kể từ ngày ưu tiên, nên luôn tồn tại một "vùng tối" gần nhất mà không ai tra được. Ngoài ra bằng sáng chế mang tính lãnh thổ: một bằng ở Hoa Kỳ không ngăn bạn sản xuất tại Việt Nam nếu không có bằng tương ứng ở đây, nhưng có thể ngăn bạn xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Kiểm họ sáng chế để biết bằng đã được cấp ở những nước nào.
Giới hạn của việc tự tra và khi nào cần chuyên gia
Tự tra nhãn hiệu cho bạn câu trả lời chắc chắn ở một chiều: nếu tìm thấy nhãn hiệu trùng cho cùng nhóm, phương án đó gần như hỏng. Chiều ngược lại thì không chắc: không tìm thấy không có nghĩa là an toàn, vì đơn mới nộp chưa vào cơ sở dữ liệu, vì bạn bỏ sót một biến thể, hoặc vì đánh giá tương tự phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm thẩm định.
Với sáng chế, khoảng cách giữa tự tra và tra chuyên nghiệp còn lớn hơn. Đọc phạm vi yêu cầu bảo hộ là kỹ năng riêng: một câu dài trong phần yêu cầu bảo hộ quyết định ranh giới pháp lý, còn phần mô tả và hình vẽ chỉ để hiểu. Kết luận "sản phẩm của mình không vi phạm" cần người có chuyên môn cả kỹ thuật lẫn pháp lý.
Một cách phân công hợp lý: bạn tự tra để sàng lọc phương án và hiểu bối cảnh; đại diện sở hữu công nghiệp làm tra cứu chính thức và tư vấn cho phương án cuối. Một số cơ quan sở hữu trí tuệ cũng có dịch vụ tra cứu theo yêu cầu có thu phí; kiểm thông tin trên cổng chính thức.
Cuối cùng, đăng ký kinh doanh với một tên doanh nghiệp không đồng nghĩa với có quyền đối với nhãn hiệu đó. Đây là hai hệ thống khác nhau, do hai cơ quan khác nhau quản lý; doanh nghiệp được cấp đăng ký với tên A vẫn có thể bị buộc ngừng dùng A làm nhãn hiệu sản phẩm nếu có người đã được bảo hộ trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn hiệu đã hết hạn có được dùng lại không?
Thường có thể nộp đơn mới khi văn bằng đã chấm dứt hiệu lực mà không được gia hạn, nhưng cần kiểm kỹ: chủ cũ có thể còn trong thời hạn được phép gia hạn muộn, có thể vẫn đang sử dụng thực tế, hoặc đã nộp đơn mới. Kiểm tình trạng chi tiết và tìm thêm ngoài thị trường.
Có cần tra cứu nhãn hiệu ở nước ngoài nếu chỉ bán trong nước không?
Ít nhất nên tra các đăng ký quốc tế theo hệ thống Madrid có chỉ định Việt Nam, vì chúng có hiệu lực tại đây. Nếu có kế hoạch xuất khẩu hoặc bán qua sàn quốc tế, tra thêm các thị trường đích ngay từ đầu để khỏi phải đổi tên sau này.
Sáng chế đã hết hạn có thể tự do sản xuất không?
Về nguyên tắc, giải pháp trong bằng đã hết hiệu lực thuộc phạm vi tự do sử dụng tại nước đó. Tuy nhiên sản phẩm của bạn có thể dùng thêm cải tiến được bảo hộ bởi bằng khác còn hiệu lực, nên vẫn cần kiểm tổng thể, không chỉ một bằng.
Dịch máy trên Google Patents có đủ tin cậy để đọc sáng chế nước ngoài không?
Đủ để hiểu đại ý và quyết định tài liệu nào đáng đọc kỹ. Với tài liệu then chốt cho quyết định pháp lý hoặc đầu tư, cần bản dịch của người hiểu cả ngôn ngữ lẫn kỹ thuật, nhất là phần yêu cầu bảo hộ, nơi một từ có thể đổi phạm vi bảo hộ.
Tên miền trùng nhãn hiệu của người khác có sao không?
Đăng ký tên miền trùng hoặc tương tự nhãn hiệu được bảo hộ của người khác với ý đồ không ngay thẳng có thể bị khiếu nại và thu hồi theo quy định về tên miền và sở hữu trí tuệ. Khi chọn tên thương hiệu, tra nhãn hiệu và tên miền cùng lúc.
Kết quả tra cứu sáng chế có thể dùng làm ý tưởng nghiên cứu không?
Rất nên. Tài liệu sáng chế mô tả chi tiết giải pháp kỹ thuật và vấn đề nó giải quyết, thường sớm hơn bài báo. Theo dõi theo mã phân loại cho thấy hướng công nghệ đang được đầu tư; chỉ cần tôn trọng các bằng còn hiệu lực khi thương mại hoá.