ISBN (International Standard Book Number, mã số sách tiêu chuẩn quốc tế) là một dãy 13 chữ số định danh duy nhất một ấn bản cụ thể của một cuốn sách — không phải định danh tác phẩm, cũng không phải định danh tác giả. Cùng một tiểu thuyết in bìa cứng, bìa mềm và phát hành sách điện tử sẽ mang ba ISBN khác nhau, vì nhà sách, thư viện và hệ thống phân phối cần phân biệt chúng khi đặt hàng, nhập kho và thống kê.
Mã gồm năm phần: tiền tố (978 hoặc 979), nhóm đăng ký (thường ứng với một quốc gia hoặc vùng ngôn ngữ), mã đơn vị xuất bản, mã ấn phẩm và một chữ số kiểm tra ở cuối. Chữ số cuối được tính bằng phép toán đơn giản từ 12 chữ số trước, nhờ đó máy quét và phần mềm phát hiện được phần lớn lỗi gõ nhầm. Ở Việt Nam, ISBN được cấp thông qua nhà xuất bản theo hệ thống do cơ quan quản lý xuất bản nhà nước điều phối, chứ cá nhân không tự mua mã như ở một số nước.
Phần dưới đi qua lịch sử ra đời của mã, cách đọc và tự kiểm một mã, quan hệ giữa ISBN với mã vạch EAN-13, ISSN cho ấn phẩm định kỳ, và những tình huống thực tế mà người viết sách, thủ thư hay doanh nghiệp làm sách hay vướng.
Từ SBN năm 1966 đến ISBN 13 chữ số
ISBN ra đời từ nhu cầu rất thực dụng: các nhà phân phối sách ở Anh vào giữa thập niên 1960 bắt đầu tin học hoá kho hàng và cần một mã số ổn định thay cho việc khớp tên sách, tên tác giả vốn hay bị viết lệch. Các mốc chính:
- 1966–1967: tại Anh xuất hiện hệ Standard Book Numbering (SBN) chín chữ số, gắn với nhu cầu của chuỗi bán lẻ W. H. Smith; giáo sư thống kê Gordon Foster thuộc Trinity College Dublin được ghi nhận là người đề xuất cấu trúc mã.
- 1970: Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế ban hành ISO 2108, mở rộng SBN thành ISBN 10 ký tự bằng cách thêm một chữ số đầu chỉ nhóm ngôn ngữ, quốc gia. Mã SBN cũ chỉ cần thêm số 0 phía trước là thành ISBN hợp lệ.
- Ngày 1/1/2007: ISBN chuyển hẳn sang 13 chữ số, trùng khớp với hệ mã vạch EAN-13 dùng trong bán lẻ. Lý do chính là kho số 10 chữ số của một số nhóm ngôn ngữ lớn đang cạn, và việc dùng chung chuẩn với mã vạch thương mại giúp bỏ một bước chuyển đổi.
- Hiện nay: Cơ quan ISBN Quốc tế có trụ sở tại London điều phối, giao các dải số cho cơ quan ISBN quốc gia; cơ quan quốc gia cấp tiếp cho nhà xuất bản. Tiền tố 978 gần như đã kín ở nhiều nhóm, tiền tố 979 đang được mở dần.
Hệ quả thực tế của lịch sử này: sách in trước năm 2007 thường chỉ có ISBN-10 trên trang bản quyền, còn cơ sở dữ liệu thư viện hiện đại lưu dạng 13 chữ số. Khi tra cứu sách cũ, bạn nên thử cả hai dạng, và nhớ rằng mọi ISBN-10 đều chuyển được sang ISBN-13 bằng cách thêm 978 phía trước rồi tính lại chữ số kiểm tra.
Đọc năm phần của một mã ISBN-13
Lấy ví dụ mã thường dùng trong tài liệu giảng dạy là 978-0-306-40615-7. Các dấu gạch nối không bắt buộc về mặt máy tính nhưng giúp người đọc thấy ranh giới các phần, vì độ dài từng phần thay đổi.
| Phần | Ví dụ | Ý nghĩa | Độ dài |
|---|---|---|---|
| Tiền tố | 978 | Báo cho hệ mã vạch biết đây là sách (vùng “Bookland”) | Cố định 3 chữ số |
| Nhóm đăng ký | 0 | Vùng ngôn ngữ hoặc quốc gia; 0 và 1 là khối tiếng Anh, Việt Nam dùng nhóm 604 | 1 đến 5 chữ số |
| Đơn vị xuất bản | 306 | Nhà xuất bản được cấp dải số | Thay đổi: đơn vị in nhiều sách nhận mã ngắn |
| Ấn phẩm | 40615 | Một ấn bản cụ thể của đơn vị đó | Phần còn lại sau khi trừ các phần khác |
| Chữ số kiểm tra | 7 | Phát hiện lỗi gõ, tính từ 12 chữ số trước | Cố định 1 chữ số |
Điểm tinh tế là phần đơn vị xuất bản và phần ấn phẩm có độ dài nghịch nhau. Một nhà xuất bản lớn cần hàng chục nghìn mã nên nhận mã đơn vị ngắn và để dành nhiều chữ số cho ấn phẩm; một đơn vị nhỏ nhận mã đơn vị dài và chỉ còn vài chữ số cho ấn phẩm. Vì thế bạn không thể đoán nhà xuất bản chỉ bằng cách cắt cố định ba hay bốn chữ số; phải tra bảng dải số của cơ quan quốc tế.
Cũng vì lý do này, nhìn mã không cho biết chất lượng hay tính hợp pháp của một cuốn sách. ISBN chỉ là số định danh trong chuỗi cung ứng, không phải giấy phép hay dấu kiểm duyệt nội dung.
Tự tính và kiểm chữ số kiểm tra
Chữ số kiểm tra là thứ đáng biết nhất với người làm thư viện, nhập liệu hay viết phần mềm quản lý sách, vì nó cho phép kiểm một mã ngay tại bàn mà không cần tra mạng. Với ISBN-13:
- Lấy 12 chữ số đầu. Nhân lần lượt với trọng số 1, 3, 1, 3… (chữ số vị trí lẻ nhân 1, vị trí chẵn nhân 3). Với 978030640615: 9×1 + 7×3 + 8×1 + 0×3 + 3×1 + 0×3 + 6×1 + 4×3 + 0×1 + 6×3 + 1×1 + 5×3 = 93.
- Lấy tổng chia cho 10 và xem số dư: 93 chia 10 dư 3.
- Chữ số kiểm tra bằng 10 trừ số dư, riêng khi dư 0 thì chữ số kiểm tra là 0. Ở đây 10 − 3 = 7, khớp với chữ số cuối của mã.
- Để kiểm một mã đủ 13 chữ số, nhân cả 13 chữ số với trọng số 1, 3 xen kẽ; tổng chia hết cho 10 là mã hợp lệ về mặt số học.
- Với ISBN-10 cũ, quy tắc khác: nhân 9 chữ số đầu với trọng số 10, 9, 8… xuống 2, cộng lại, lấy 11 trừ số dư khi chia cho 11. Với 0-306-40615: tổng là 130, chia 11 dư 9, chữ số kiểm tra là 2. Nếu kết quả là 10 thì ghi bằng chữ X, nên ISBN-10 có thể kết thúc bằng X.
Hai sơ đồ có sức mạnh khác nhau. Sơ đồ mod 11 của ISBN-10 bắt được mọi lỗi sai một chữ số và mọi lỗi đổi chỗ hai chữ số kề nhau. Sơ đồ trọng số 1–3 mod 10 của ISBN-13 bắt được mọi lỗi sai một chữ số nhưng bỏ sót lỗi đổi chỗ hai chữ số kề nhau khi chúng chênh nhau đúng 5, ví dụ gõ 16 thành 61. Đó là cái giá của việc dùng chung chuẩn với mã vạch bán lẻ. Một mã qua được phép kiểm chỉ chứng minh nó hợp lệ về hình thức, không chứng minh nó đã thật sự được cấp.
ISBN, ISSN và các mã định danh họ hàng
Người mới làm xuất bản hay nhầm ISBN với các mã khác cũng in trên ấn phẩm. Mỗi mã giải quyết một bài toán định danh riêng:
| Mã | Định danh cái gì | Cấu trúc | Ví dụ dùng |
|---|---|---|---|
| ISBN | Một ấn bản sách (chuyên khảo, có kết thúc) | 13 chữ số, kiểm tra mod 10 | Sách in, sách điện tử, sách nói phát hành thương mại |
| ISSN | Một ấn phẩm định kỳ (tạp chí, báo, kỷ yếu ra đều) | 8 ký tự, kiểm tra mod 11, có thể kết thúc bằng X | Tạp chí khoa học; bản in và bản điện tử có ISSN riêng |
| ISMN | Bản nhạc in | Bắt đầu bằng 979-0 | Tập nhạc, tổng phổ |
| DOI | Một đối tượng số cụ thể: bài báo, chương sách, bộ dữ liệu | Tiền tố 10. cộng hậu tố | Trích dẫn bài báo khoa học |
| Mã vạch EAN-13 | Một mặt hàng bán lẻ | 13 chữ số | Với sách, chính là ISBN-13 được in dưới dạng vạch |
Một cuốn kỷ yếu hội thảo ra hằng năm có thể có cả ISSN cho cả loạt lẫn ISBN cho từng tập; mỗi bài trong kỷ yếu lại có DOI riêng nếu đơn vị xuất bản đăng ký. Ba mã này bổ sung chứ không thay thế nhau.
Những hiểu lầm hay gặp khi làm sách
“Có ISBN là có bản quyền.” Sai. ISBN không xác lập quyền tác giả. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được định hình; việc đăng ký quyền tác giả là thủ tục riêng với cơ quan quản lý quyền tác giả.
“Tái bản thì giữ nguyên ISBN.” Còn tuỳ. In lại y nguyên thường giữ mã; nhưng thay đổi đáng kể nội dung, đổi khổ, đổi bìa từ mềm sang cứng, hay chuyển định dạng điện tử đều cần mã mới. Mỗi định dạng sách điện tử (EPUB, PDF) theo khuyến nghị quốc tế cũng nên có mã riêng nếu được bán riêng.
“Một mã dùng được cho cả bộ.” Bộ nhiều tập thường có một ISBN cho cả bộ và một ISBN cho từng tập, để người mua lẻ từng tập vẫn đặt được hàng.
“Sách không có ISBN là sách lậu.” Không hẳn. Tài liệu nội bộ, giáo trình lưu hành hạn chế, ấn phẩm tặng có thể không cần ISBN. Tuy nhiên, muốn phát hành qua hệ thống nhà sách, sàn thương mại và được thư viện biên mục thuận lợi thì gần như bắt buộc phải có.
“Tự in mã lên bìa là xong.” Mã phải do đơn vị được cấp dải số gán, và thông tin ấn phẩm phải được khai với cơ quan quản lý. Một mã tự đặt có thể qua phép kiểm số học nhưng sẽ trùng với sách khác trong cơ sở dữ liệu.
Dùng ISBN trong công việc thư viện và tra cứu
Với thủ thư và người làm thư mục, ISBN là khoá ghép bản ghi hiệu quả nhất. Khi nhập một lô sách, quét mã vạch sau bìa để lấy ISBN-13, rồi dùng nó để kéo bản ghi biên mục có sẵn từ các mục lục liên hợp thay vì biên mục lại từ đầu; cách làm này gọi là biên mục sao chép và tiết kiệm phần lớn thời gian xử lý sách mới. Cần kiểm lại vì một số nhà xuất bản từng dùng lặp mã cho sách khác, nhất là ở sách in trước khi hệ thống quản lý chặt chẽ.
Với người viết luận văn hay báo cáo, ISBN giúp xác định chính xác ấn bản mình đã đọc. Hai ấn bản của một giáo trình có thể khác nhau về số trang, bổ sung chương, sửa số liệu; trích dẫn kèm năm và ấn bản, và ghi lại ISBN trong ghi chú cá nhân, giúp người khác tìm đúng trang bạn dẫn. Các chuẩn trích dẫn phổ biến như APA không yêu cầu ghi ISBN trong danh mục tài liệu tham khảo, nhưng phần mềm quản lý tài liệu dùng nó để tự điền thông tin.
Với doanh nghiệp làm sách, ISBN gắn với hệ thống quản lý kho và phân phối. Lỗi phổ biến là in ISBN của bản bìa mềm lên bản bìa cứng, khiến nhà sách nhập nhầm giá. Một danh mục kiểm tra trước khi đưa file in: mã trên trang bản quyền khớp mã trên bìa sau, mã vạch quét ra đúng 13 chữ số đó, và định dạng ghi trên trang bản quyền khớp với ấn phẩm thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Sách điện tử tự phát hành trên nền tảng nước ngoài có cần ISBN không?
Nhiều nền tảng cho phép phát hành mà không cần ISBN và gán mã nội bộ của riêng họ. Mã nội bộ đó chỉ có giá trị trên nền tảng ấy; muốn sách được thư viện và nhà phân phối khác nhận diện thì cần ISBN thật. Với tác giả ở Việt Nam, nên kiểm quy định xuất bản hiện hành trước khi phát hành.
Có cách nào biết một ISBN đã thực sự được cấp hay chưa?
Phép kiểm chữ số chỉ cho biết mã hợp lệ về hình thức. Để biết đã được cấp, bạn tra mục lục thư viện quốc gia, mục lục liên hợp quốc tế hoặc cơ sở dữ liệu của cơ quan ISBN. Mã không có trong bất kỳ nguồn nào sau vài tháng phát hành là dấu hiệu nên kiểm thêm với nhà xuất bản.
Chuyển ISBN-10 sang ISBN-13 thế nào?
Bỏ chữ số kiểm tra cuối của ISBN-10, thêm 978 vào đầu, được 12 chữ số, rồi tính lại chữ số kiểm tra theo trọng số 1 và 3 xen kẽ. Không được giữ nguyên chữ số kiểm tra cũ vì hai sơ đồ tính khác nhau. Chiều ngược lại chỉ làm được với mã bắt đầu bằng 978.
Vì sao Việt Nam dùng nhóm 604?
Cơ quan ISBN Quốc tế giao mỗi quốc gia hoặc vùng ngôn ngữ một hoặc vài mã nhóm khi tham gia hệ thống. Các nhóm có số ít chữ số được giao cho vùng xuất bản lớn từ sớm; quốc gia tham gia sau thường nhận mã nhóm dài hơn. Mã nhóm không phản ánh thứ hạng hay quy mô hiện tại.
Kỷ yếu hội thảo nên xin ISBN hay ISSN?
Nếu hội thảo tổ chức một lần, xin ISBN cho tập kỷ yếu. Nếu là chuỗi định kỳ có tên ổn định qua các năm, có thể xin ISSN cho cả loạt và ISBN cho từng tập. Nhiều hội đồng đánh giá khoa học xét cả hai mã, nên hỏi trước tiêu chí của đơn vị đánh giá liên quan.
Mã vạch sau bìa sách có chứa giá không?
Mã vạch EAN-13 chính chỉ mã hoá ISBN. Một số nước in thêm một mã vạch phụ năm chữ số cạnh đó để mã hoá giá bìa hoặc thông tin phát hành. Ở thị trường không dùng mã phụ, giá được quản lý trong phần mềm bán hàng theo ISBN chứ không nằm trong vạch.