Giá trị tin tức (news values) là tập hợp các tiêu chí mà nhà báo dùng, thường ngầm định, để quyết định một sự kiện có đáng thành tin hay không và được đặt ở vị trí nào. Các tiêu chí phổ biến gồm: tính thời sự, mức độ tác động, tính gần gũi về địa lý và văn hoá, tính bất ngờ, xung đột, sự tham gia của nhân vật có quyền lực hoặc nổi tiếng, tính tiêu cực, và yếu tố con người. Sự kiện càng hội tụ nhiều tiêu chí càng dễ lên trang nhất.
Giá trị tin tức không phải quy luật khách quan về "cái quan trọng", mà là quy ước nghề nghiệp hình thành từ nhu cầu người đọc, mô hình kinh doanh và thói quen toà soạn. Vì thế nó tạo ra những thiên lệch có hệ thống: chuyện xấu đột ngột dễ thành tin hơn chuyện tốt tích luỹ chậm, nơi gần dễ được đưa tin hơn nơi xa. Hiểu điều này giúp người đọc hiệu chỉnh bức tranh thế giới trong đầu, và giúp doanh nghiệp biết vì sao thông cáo của mình bị bỏ qua.
Nghiên cứu nền: Galtung và Ruge năm 1965
Bài báo được trích nhiều nhất về chủ đề này là "The Structure of Foreign News" của hai nhà nghiên cứu Na Uy Johan Galtung và Mari Holmboe Ruge, đăng trên Journal of Peace Research năm 1965. Phân tích cách báo chí Na Uy đưa tin về ba cuộc khủng hoảng quốc tế, hai tác giả đề xuất 12 yếu tố làm một sự kiện dễ trở thành tin: tần suất (sự kiện diễn ra trong khung thời gian khớp nhịp xuất bản), ngưỡng cường độ, tính rõ ràng, tính có ý nghĩa với người đọc, sự phù hợp với điều được chờ đợi, tính bất ngờ, tính liên tục, sự cân bằng thành phần trong số báo, liên quan đến quốc gia ưu thế, liên quan đến nhân vật ưu thế, khả năng nhân cách hoá, và tính tiêu cực.
Hai giả thuyết đáng giá nhất của bài là tính cộng dồn (càng nhiều yếu tố càng dễ thành tin) và tính bù trừ (thiếu yếu tố này có thể bù bằng yếu tố khác — sự kiện ở nước xa vẫn lên báo nếu cực kỳ tiêu cực). Galtung và Ruge còn chỉ ra hiệu ứng khuếch đại theo chuỗi: mỗi khâu chọn lọc, từ phóng viên tới hãng thông tấn tới biên tập viên, lại nhấn thêm các yếu tố đó, nên bức tranh cuối cùng lệch hơn thực tế nhiều.
Bài báo có giới hạn rõ: nó dựa trên tin quốc tế, ở một nước, thời in ấn. Nhưng khung của nó trở thành điểm xuất phát cho hầu hết nghiên cứu sau.
Cập nhật của Harcup và O’Neill: tiêu chí trong thời báo chí số
Tony Harcup và Deirdre O’Neill kiểm tra lại khung trên bằng cách phân tích nội dung báo Anh, công bố năm 2001 và cập nhật năm 2017 trên Journalism Studies với dữ liệu gồm cả mạng xã hội. Bảng dưới tóm lược bộ tiêu chí năm 2017 và cách hiểu thực hành:
| Tiêu chí | Câu hỏi biên tập viên tự đặt | Ví dụ trong bối cảnh Việt Nam |
|---|---|---|
| Giới quyền lực | Có cá nhân, tổ chức hay cơ quan có quyền lực liên quan không? | Tập đoàn lớn thay đổi chính sách giá |
| Người nổi tiếng | Có nhân vật được công chúng biết tới không? | Vận động viên nổi tiếng chấn thương |
| Giải trí | Có yếu tố hài hước, đời thường, hấp dẫn nhẹ nhàng không? | Con vật lạc vào khu chung cư |
| Bất ngờ | Có trái với điều người ta chờ đợi không? | Nông sản trái mùa được giá kỷ lục |
| Tin xấu và tin tốt | Có mất mát, xung đột, hay ngược lại là thành tựu, giải cứu? | Sạt lở đất; ca phẫu thuật cứu sống trẻ sơ sinh |
| Tầm vóc | Số người bị ảnh hưởng hay quy mô có lớn không? | Thay đổi quy định ảnh hưởng hàng triệu người nộp thuế |
| Liên quan | Có liên quan trực tiếp tới khán giả của tờ báo không? | Điều chỉnh giá điện với hộ gia đình |
| Tiếp nối | Có phải diễn biến mới của chuyện đang được theo dõi? | Kết quả điều tra một vụ cháy đã đưa tin |
| Hình ảnh, âm thanh | Có ảnh, video mạnh không? | Video lũ quét do người dân quay |
| Khả năng chia sẻ | Có khả năng lan truyền trên mạng xã hội không? | Câu chuyện cảm động của một giáo viên vùng cao |
| Chương trình của toà soạn | Có khớp với chiến dịch hay chuyên mục toà soạn đang theo đuổi? | Loạt bài về an toàn thực phẩm |
Điểm đáng chú ý của bản 2017 là sự xuất hiện của khả năng chia sẻ như một tiêu chí độc lập: lần đầu tiên, phản ứng dự đoán của khán giả trên mạng xã hội trực tiếp tham gia quyết định thứ gì là tin. Đây là cầu nối giữa giá trị tin tức truyền thống và thuật toán nền tảng.
Thiên lệch có hệ thống mà giá trị tin tức tạo ra
Thiên lệch tiêu cực. Tin xấu thường đột ngột và rõ ràng, tin tốt thường chậm và phân tán. Tuổi thọ tăng dần qua nhiều thập niên hiếm khi là tin; một vụ tai nạn thảm khốc là tin ngay. Người đọc tiếp xúc nhiều với tin tức có xu hướng đánh giá thế giới tệ hơn số liệu thống kê dài hạn cho thấy — điều Hans Rosling phân tích kỹ trong Factfulness (2018).
Thiên lệch về cái hiếm. Vì bất ngờ là giá trị tin, rủi ro hiếm được đưa tin nhiều hơn rủi ro phổ biến. Tai nạn máy bay được đưa tin dày đặc hơn tai nạn giao thông đường bộ dù số người tử vong của loại sau lớn hơn rất nhiều. Hậu quả là người đọc ước lượng sai rủi ro, hiện tượng tâm lý học gắn với heuristic sẵn có của Tversky và Kahneman.
Thiên lệch địa lý và đô thị. Toà soạn tập trung ở thành phố lớn, nguồn tin thuận tiện ở đó, nên sự kiện ở vùng xa cần ngưỡng cường độ cao hơn mới thành tin. Nhiều vấn đề nông thôn chỉ lên báo khi đã thành khủng hoảng.
Thiên lệch về sự kiện so với quá trình. Báo chí giỏi kể sự kiện có mốc thời gian rõ hơn quá trình kéo dài như biến đổi đất đai, già hoá dân số, ô nhiễm tích tụ. Đây là lý do báo chí giải thích và báo chí dữ liệu ra đời để bù khoảng trống.
Báo chí giải pháp và nỗ lực vượt qua giá trị tin truyền thống
Phản ứng với thiên lệch tiêu cực, từ những năm 2010 xuất hiện trào lưu báo chí giải pháp (solutions journalism): đưa tin chặt chẽ về cách người ta đang ứng phó với một vấn đề, kèm bằng chứng về hiệu quả và giới hạn của cách đó. Báo chí giải pháp khác với "tin tích cực" ở chỗ nó không tô hồng; một bài tốt nêu rõ dữ liệu cho thấy giải pháp hiệu quả tới đâu và không hiệu quả ở đâu.
Một trào lưu gần đó là báo chí xây dựng (constructive journalism) ở các nước Bắc Âu, nhấn vào bối cảnh và sự cân bằng giữa vấn đề và triển vọng. Bằng chứng về tác động còn hạn chế: một số thí nghiệm cho thấy người đọc đánh giá bài giải pháp hữu ích hơn và có ý định hành động cao hơn, nhưng hiệu ứng lên hành vi thật và trên quy mô lớn chưa được chứng minh chắc chắn.
Cùng lúc, báo cáo tin tức kỹ thuật số thường niên của Viện Reuters ghi nhận hiện tượng "né tránh tin tức": tỷ lệ đáng kể người được hỏi ở nhiều nước cho biết đôi khi hoặc thường xuyên chủ động tránh tin, với lý do hay gặp là tin quá tiêu cực và gây mệt mỏi. Điều này gợi ý rằng tiêu chí chọn tin cũ đang có chi phí thật về niềm tin của khán giả.
Áp dụng: kiểm tra một câu chuyện doanh nghiệp có giá trị tin hay không
Nếu bạn làm truyền thông doanh nghiệp, cách nhanh nhất để thông cáo không bị bỏ qua là tự chấm câu chuyện theo các tiêu chí trên trước khi gửi. Quy trình gợi ý:
- Viết câu chuyện trong một câu không quá 25 chữ. Không viết được nghĩa là chưa rõ tin là gì.
- Hỏi "ai bị ảnh hưởng, bao nhiêu người, ảnh hưởng thế nào". Con số cụ thể và kiểm chứng được nâng tầm vóc.
- Tìm yếu tố bất ngờ hoặc trái kỳ vọng. Một sản phẩm mới không phải tin; sản phẩm giải quyết một vấn đề cũ theo cách khác thường thì có thể.
- Gắn với điều người đọc của tờ báo đó quan tâm: báo kinh tế cần tác động thị trường, báo địa phương cần tác động tới cư dân.
- Chuẩn bị yếu tố con người: một nhân vật có thật, sẵn sàng nói chuyện, không chỉ lãnh đạo công ty.
- Chuẩn bị hình ảnh tốt, quyền sử dụng rõ ràng, và dữ liệu nguồn để phóng viên kiểm chứng.
- Chấp nhận kết luận "chưa phải tin": nếu chỉ đạt một hai tiêu chí, nội dung đó hợp với kênh riêng của doanh nghiệp hơn là báo chí.
Những hiểu lầm hay gặp về giá trị tin tức
Khái niệm này thường bị hiểu theo hai thái cực: hoặc coi là bằng chứng báo chí thao túng, hoặc coi là quy luật tự nhiên không thể bàn. Cả hai đều sai theo những cách đáng gọi tên:
- "Nhà báo chọn tin theo sở thích cá nhân." Nghiên cứu từ thời "Mr. Gates" cho thấy thói quen nghề nghiệp và áp lực tổ chức giải thích phần lớn lựa chọn; sở thích cá nhân chỉ là một tầng.
- "Tin nào được đưa nhiều là tin quan trọng nhất." Mức độ đưa tin phản ánh độ khớp với tiêu chí, không phải tầm quan trọng dài hạn. Một xu hướng chậm có thể ảnh hưởng nhiều người hơn một sự kiện ồn ào.
- "Báo chỉ thích tin xấu vì muốn câu khách." Tính tiêu cực đúng là tiêu chí mạnh, nhưng nó gắn với chức năng cảnh báo của báo chí: thông tin về rủi ro có giá trị sử dụng cao với người đọc.
- "Thuật toán đã thay thế giá trị tin tức." Thuật toán thêm một lớp chọn lọc phía sau, nhưng khâu toà soạn vẫn quyết định cái gì được viết ra ngay từ đầu.
- "Có thể mua được giá trị tin." Nội dung trả tiền để đăng là quảng cáo hoặc nội dung tài trợ, phải được ghi nhãn; nó không trở thành tin tức chỉ vì nằm trên trang báo.
Cách nhìn cân bằng hơn: giá trị tin tức là một bộ lọc có lý do, có ích, nhưng có thiên lệch biết trước. Người đọc tinh là người biết bộ lọc đó bỏ sót loại thông tin nào và chủ động tìm bù.
Câu hỏi thường gặp
Giá trị tin tức có giống nhau giữa các loại báo không?
Không. Báo kinh tế đặt nặng tác động thị trường và giới quyền lực kinh tế, báo giải trí đặt nặng người nổi tiếng, báo địa phương đặt nặng tính gần gũi. Nghiên cứu của Harcup và O’Neill cũng ghi nhận khác biệt rõ giữa báo chất lượng và báo lá cải về trọng số từng tiêu chí.
Mạng xã hội có làm thay đổi giá trị tin tức không?
Có. Khả năng chia sẻ trở thành tiêu chí độc lập, và dữ liệu đo người đọc theo thời gian thực cho toà soạn biết ngay bài nào thu hút. Một số nghiên cứu lo ngại điều này đẩy toà soạn về phía tin nhẹ và gây cảm xúc, dù mức độ khác nhau tuỳ cơ quan.
Vì sao báo đưa tin nhiều về một vụ việc rồi đột nhiên im lặng?
Tiêu chí tiếp nối giữ một câu chuyện trên mặt báo khi có diễn biến mới. Khi diễn biến chậm lại, nó mất giá trị so với sự kiện mới. Đây là lý do kết quả xử lý cuối cùng của nhiều vụ việc ít được biết hơn sự kiện ban đầu.
Người đọc có thể tự hiệu chỉnh thiên lệch tiêu cực của tin tức như thế nào?
Một cách là định kỳ đối chiếu ấn tượng từ tin tức với chuỗi số liệu dài hạn từ cơ quan thống kê hoặc tổ chức quốc tế. Một cách khác là đọc thêm báo chí giải thích và báo cáo chuyên ngành, vốn chú ý tới xu hướng thay vì sự kiện đơn lẻ.
Thông cáo báo chí của doanh nghiệp nhỏ có cơ hội được đăng không?
Có, nếu nhắm đúng toà soạn và đúng tiêu chí. Báo địa phương, báo chuyên ngành và chuyên mục doanh nghiệp nhỏ thường cần câu chuyện cụ thể về người thật, việc thật. Thông cáo chung chung gửi hàng loạt hầu như luôn bị bỏ qua dù doanh nghiệp lớn hay nhỏ.
Giá trị tin tức có liên quan gì tới thuyết thiết lập chương trình nghị sự không?
Liên quan chặt. Giá trị tin tức quyết định chuyện gì được đưa tin, còn thiết lập chương trình nghị sự nghiên cứu hệ quả: chuyện được đưa tin nhiều trở thành chuyện công chúng cho là quan trọng. Hai lý thuyết mô tả hai đầu của cùng một chuỗi.
