Muốn nhớ và dùng được nội dung một cuốn sách, bạn cần đọc có mục đích, ghi chú bằng lời mình trong lúc đọc, và viết một bản tóm tắt ngắn ngay sau khi đọc xong. Gạch chân và đọc lại, hai thói quen phổ biến nhất, là những cách kém hiệu quả nhất theo các tổng quan về kỹ thuật học tập.
Cốt lõi của việc đọc để dùng là chuyển từ vai người tiếp nhận sang vai người đối thoại: đặt câu hỏi cho tác giả, kiểm tra lập luận, so sánh với điều mình đã biết. Cách đọc này chậm hơn ở từng cuốn, nhưng mỗi cuốn để lại nhiều hơn.
Bài viết trình bày khung bốn cấp độ đọc của Mortimer Adler, quy trình ghi chú ba lớp, cách viết tóm tắt một trang, và cách quyết định cuốn nào đáng đọc kỹ, cuốn nào chỉ cần đọc lướt.
Vì sao đọc xong lại quên
Cảm giác "đã hiểu" khi đọc một đoạn văn trôi chảy là một ảo giác phổ biến. Các nhà tâm lý học gọi đó là ảo giác lưu loát: thông tin dễ xử lý tạo cảm giác quen thuộc, và ta nhầm sự quen thuộc với khả năng nhớ lại. Đọc lại một chương làm tăng cảm giác quen, nhưng ít làm tăng khả năng nhớ lại khi không có sách trước mặt.
Tổng quan của John Dunlosky và cộng sự năm 2013, đăng trên Psychological Science in the Public Interest, đánh giá mười kỹ thuật học tập phổ biến. Tô sáng, gạch chân và đọc lại được xếp vào nhóm hiệu quả thấp; tự kiểm tra và ôn giãn cách được xếp vào nhóm hiệu quả cao. Tóm tắt nằm ở giữa: hữu ích nếu người đọc biết cách tóm tắt, tức là chọn lọc và diễn đạt lại thay vì chép câu.
Nguyên nhân thứ hai là đọc không có câu hỏi. Khi không biết mình tìm gì, mọi thứ đều có vẻ quan trọng ngang nhau, và không có gì được gắn vào cấu trúc hiểu biết sẵn có. Nguyên nhân thứ ba là không dùng: thông tin không được đem ra áp dụng hay thảo luận trong vài tuần sẽ phai nhanh, đúng như đường cong quên lãng mô tả.
Ba nguyên nhân này gợi ra ba cách chữa tương ứng: thay đọc lại bằng tự nhớ lại, đặt câu hỏi trước khi mở sách, và tìm cách dùng ý vừa đọc trong vòng một tuần, dù chỉ là kể lại cho đồng nghiệp hay đưa vào một email. Phần còn lại của bài là cách triển khai cụ thể ba điều đó.
Bốn cấp độ đọc của Mortimer Adler
Trong How to Read a Book (1940, bản sửa đổi năm 1972 viết cùng Charles Van Doren), Adler chia việc đọc thành bốn cấp độ, mỗi cấp bao gồm cấp trước nó.
| Cấp độ | Mục đích | Câu hỏi then chốt | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Đọc sơ cấp | Hiểu câu chữ | Câu này nói gì? | Đọc ngôn ngữ hoặc lĩnh vực hoàn toàn mới |
| Đọc kiểm tra (lướt có hệ thống) | Nắm cấu trúc và quyết định có đọc kỹ không | Sách này nói về gì, chia thành phần nào? | Mọi cuốn sách, trước khi đọc kỹ |
| Đọc phân tích | Hiểu sâu và đánh giá | Tác giả lập luận gì, có đúng không, thì sao? | Sách cốt lõi của lĩnh vực |
| Đọc chủ đề (syntopical) | So sánh nhiều sách về một vấn đề | Các tác giả đồng ý và bất đồng ở đâu? | Khi nghiên cứu một câu hỏi lớn |
Lời khuyên giá trị nhất của Adler là đọc kiểm tra trước: xem mục lục, lời nói đầu, chỉ mục, đọc đoạn đầu và cuối của các chương chính. Mười lăm đến ba mươi phút này cho bạn biết cuốn sách có xứng đáng với mười giờ đọc kỹ hay không, và nếu có, bạn đi vào với bản đồ trong đầu.
Đọc chủ đề là cấp độ gần nhất với công việc của nhà quản lý và nhà nghiên cứu: không ai cần biết mọi điều một cuốn sách nói, mà cần biết nhiều cuốn sách nói gì về câu hỏi mình đang giải.
Ghi chú ba lớp khi đọc
Quy trình dưới đây kết hợp lời khuyên của Adler với thực hành ghi chú hiện đại. Mỗi lớp tốn thêm công sức nhưng tạo ra nhiều giá trị hơn.
- Lớp một, bên lề: trong lúc đọc, đánh dấu tiết chế. Thay vì tô cả đoạn, viết một hai chữ bên lề: "định nghĩa", "ví dụ hay", "phản bác?", "giống ý ở chương 2". Ký hiệu riêng cho câu hỏi và cho chỗ không đồng ý.
- Lớp hai, ghi chú chương: cuối mỗi chương, viết ba đến năm dòng bằng lời mình: chương này lập luận gì, bằng chứng chính là gì, mình nghĩ gì. Không nhìn sách khi viết, rồi mở ra đối chiếu.
- Lớp ba, tóm tắt một trang: đọc xong cả cuốn, viết một trang gồm luận điểm trung tâm trong một câu, cấu trúc lập luận, ba ý hữu ích nhất cho công việc của bạn, và điểm bạn không đồng ý hoặc còn nghi ngờ.
- Chuyển vào hệ thống: với mỗi ý thật sự hữu ích, tạo một ghi chú riêng trong hệ thống ghi chú của bạn, ghi nguồn và trang, liên kết với ghi chú liên quan.
Phần lớn sách chỉ cần đến lớp hai. Lớp ba dành cho sách cốt lõi. Nếu bạn thấy khó viết tóm tắt một trang mà không mở sách, đó là tín hiệu chính xác về mức độ hiểu, rẻ hơn nhiều so với phát hiện điều đó giữa một cuộc họp.
Bốn câu hỏi của người đọc chủ động
Cuốn sách này, nhìn tổng thể, nói về điều gì? Adler yêu cầu người đọc phát biểu được chủ đề chính và cách tác giả triển khai nó thành các phần. Nếu không làm được, bạn chưa thật sự đọc cuốn sách, chỉ đọc các câu.
Tác giả nói gì một cách chi tiết, và nói như thế nào? Tìm các thuật ngữ then chốt và cách tác giả định nghĩa chúng, các mệnh đề chính, các lập luận nối chúng. Phần lớn bất đồng giữa người đọc và tác giả bắt nguồn từ việc hai bên dùng cùng một từ với nghĩa khác nhau.
Cuốn sách có đúng không, toàn bộ hay một phần? Chỉ đánh giá sau khi hiểu. Adler đưa ra bốn cách phản biện chính đáng: tác giả thiếu thông tin, thông tin sai, lập luận không chặt, hoặc phân tích chưa đầy đủ. Nói "không thích" không phải là phản biện.
Thì sao? Nếu cuốn sách đúng, nó thay đổi điều gì trong cách bạn làm việc hay suy nghĩ? Câu hỏi này biến việc đọc thành hành động. Một ý đọc được mà không trả lời được câu hỏi này thì khó tồn tại qua vài tuần.
Áp dụng cho tài liệu công việc. Bốn câu hỏi này dùng tốt cho cả báo cáo ngành, đề án nội bộ hay hồ sơ thầu. Với một báo cáo nghiên cứu thị trường, câu thứ ba trở thành: mẫu khảo sát có đại diện không, số liệu lấy từ đâu, kết luận có vượt quá dữ liệu không. Câu thứ tư trở thành: quyết định nào của đơn vị nên thay đổi nếu báo cáo đúng.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Những lời khuyên về đọc sách lan truyền trên mạng thường dựa trên trực giác hơn là bằng chứng.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Đọc nhanh hàng trăm từ mỗi phút vẫn hiểu như đọc thường | Tổng quan của Rayner và cộng sự (2016) cho thấy tăng tốc độ đọc vượt mức bình thường gần như luôn đi kèm giảm mức hiểu; các kỹ thuật đọc nhanh không vượt qua được giới hạn của mắt và trí nhớ làm việc |
| Đọc nhiều sách mỗi năm là mục tiêu tốt | Số lượng dễ đo nhưng ít ý nghĩa. Một cuốn đọc phân tích kỹ và áp dụng được thường có giá trị hơn mười cuốn đọc lướt |
| Phải đọc hết cuốn sách đã bắt đầu | Bỏ dở sách không phù hợp là quyết định hợp lý; chi phí đã bỏ ra là chi phí chìm |
| Tô sáng nhiều là học kỹ | Tô sáng là kỹ thuật hiệu quả thấp; nó chỉ hữu ích như bước chuẩn bị cho việc tóm tắt |
| Nghe sách nói kém hơn đọc | Với văn xuôi dễ hiểu, các nghiên cứu ghi nhận mức hiểu tương đương; với văn bản khó, đọc có lợi vì dễ quay lại và điều chỉnh tốc độ |
Điểm chung của các thực tế trên là: thứ quyết định giá trị của việc đọc là mức độ xử lý, không phải tốc độ hay số lượng.
Chọn sách nào để đọc kỹ
Thời gian đọc có hạn, nên câu hỏi quan trọng nhất trước khi đọc là: cuốn này xứng đáng với cấp độ đọc nào? Một nguyên tắc hữu ích là đọc ít sách mới hơn và đọc lại nhiều sách kinh điển hơn trong lĩnh vực của mình. Sách đã tồn tại qua nhiều thập kỷ và vẫn được trích dẫn thường đáng tin hơn sách bán chạy năm nay, vì chúng đã qua sàng lọc của thời gian và của giới chuyên môn.
Với sách chuyên môn, ưu tiên sách do người làm nghề hoặc nhà nghiên cứu viết, có trích nguồn, có thừa nhận giới hạn. Cảnh giác với sách hứa hẹn một bí quyết đơn lẻ giải thích mọi thành công, hoặc dựa trên một vài câu chuyện cá nhân. Với sách khoa học phổ thông, kiểm tra xem các nghiên cứu chính được nhắc tới đã được lặp lại hay chưa, vì nhiều kết quả tâm lý học nổi tiếng từng không lặp lại được trong các dự án kiểm chứng quy mô lớn của thập niên 2010.
Cuối cùng, gắn việc đọc với câu hỏi đang có. Nhà quản lý chuẩn bị tái cấu trúc phòng kinh doanh sẽ đọc một cuốn về thiết kế tổ chức với sự chú ý hoàn toàn khác so với khi đọc "cho biết". Đọc theo câu hỏi là cách đơn giản nhất để biến đọc thụ động thành đọc chủ động.
Một phép thử nhanh trước khi cam kết đọc kỹ: sau mười lăm phút đọc kiểm tra, viết ra một câu nêu điều bạn hy vọng cuốn sách giúp mình làm được. Nếu không viết được câu nào, có thể cuốn sách hay nhưng chưa phải lúc dành cho bạn; để nó vào danh sách chờ thay vì đọc dở dang.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết vào sách không?
Với sách của mình, viết bên lề là một trong những cách đọc chủ động hiệu quả nhất, và Adler khuyến khích điều đó. Nếu không muốn viết vào sách, dùng giấy nhớ hoặc một tờ ghi chú kẹp trong sách, ghi số trang kèm nhận xét. Với sách mượn của thư viện thì tuyệt đối không viết vào.
Đọc sách điện tử có kém hơn sách giấy không?
Một số nghiên cứu và tổng hợp ghi nhận người đọc trên màn hình có xu hướng hiểu kém hơn một chút với văn bản dài và phức tạp, phần vì đọc lướt nhiều hơn. Khác biệt không lớn và phụ thuộc thói quen. Lợi thế của sách điện tử là xuất được đoạn đánh dấu và ghi chú, tiện cho việc chuyển vào hệ thống.
Làm sao nhớ được nội dung sách đã đọc nhiều năm trước?
Thường là không cần nhớ chi tiết. Nếu bạn có bản tóm tắt một trang và vài ghi chú ý tưởng trong hệ thống, chỉ cần vài phút đọc lại là khôi phục được phần lớn. Đây chính là lý do viết tóm tắt ngay khi đọc xong, lúc chi phí thấp nhất.
Có nên dùng bản tóm tắt sách có sẵn thay vì tự đọc?
Bản tóm tắt có ích cho việc đọc kiểm tra, giúp quyết định có nên đọc cuốn sách hay không. Nó không thay được việc tự đọc với sách cốt lõi, vì giá trị nằm ở lập luận và ví dụ, thứ bị lược bỏ khi tóm tắt, và vì tự tóm tắt mới tạo ra hiểu biết.
Thảo luận sách với người khác có giúp nhớ lâu hơn không?
Có. Giải thích ý của cuốn sách cho người khác buộc bạn truy xuất và tổ chức lại nội dung, cũng là một dạng luyện truy xuất. Câu lạc bộ đọc sách trong công ty, nếu mỗi buổi có câu hỏi thảo luận rõ ràng, là cách vừa học vừa xây ngôn ngữ chung cho đội ngũ.
Đọc nhiều sách cùng lúc có nên không?
Được, nếu chúng khác loại, như một cuốn chuyên môn và một cuốn văn học. Đọc song song hai cuốn cùng chủ đề còn có lợi, vì đó là bước đầu của đọc chủ đề. Vấn đề chỉ xảy ra khi số sách dang dở nhiều đến mức không cuốn nào được đọc tới cuối.